Kaplica Czaszek w Czermnej – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Kaplica Czaszek w Czermnej to barokowe ossuarium – jedyne takie w Polsce i jedno z trzech w Europie. Ściany oraz sklepienie pokrywa około 3 tysięcy ludzkich czaszek i kości, a w krypcie spoczywa dalsze 20–30 tysięcy szczątków. Zwiedzanie odbywa się od wtorku do niedzieli, wyłącznie z przewodnikiem. W artykule znajdziesz historię, informacje o biletach, godzinach otwarcia, dojeździe oraz ciekawostki.

Gdzie znajduje się Kaplica Czaszek?

Zabytek stoi w Kudowie-Zdroju, w dzielnicy Czermna, około 1 km na północ od centrum uzdrowiska. Budynek wzniesiono w dolinie rzeki Czermnicy, tuż obok kościoła św. Bartłomieja i wolnostojącej dzwonnicy. Adres de facto obiektu to ulica Tadeusza Kościuszki 54, a współrzędne geograficzne wynoszą 50°27′05,50″N 16°14′30,98″E.

Do Czermnej najprościej dojechać samochodem, kierując się z centrum Kudowy ulicą Jana Pawła II wzdłuż parku zdrojowego, a następnie w ulicę Tadeusza Kościuszki. Przy parafii znajduje się bezpłatny parking, choć liczba miejsc bywa ograniczona. Płatny postój wyznaczono przy ulicy Kościuszki, a kolejny bezpłatny parking leży przy ulicy Moniuszki.

Do kaplicy można też dojść pieszo z parku zdrojowego. Wystarczy pójść na północ ulicą Stanisława Moniuszki – spacer zajmie około 15 minut. Po drodze przechodzi się przez cmentarz parafialny, gdzie żwirowa ścieżka prowadzi wprost do kasy biletowej. Zbliżając się do kaplicy od strony cmentarza, warto zatrzymać się przy kilku elementach:

• nagrobki i grobowce z XIX wieku,
• mury cmentarne z epitafiami z XIX stulecia,
• pomnik z napisem w trzech językach,
• zabytkową dzwonnicę z 1603 roku,
• replikę całunu turyńskiego przy wejściu do kościoła.

Historia powstania kaplicy

Kaplicę zbudowano w latach 1776–1784 z inicjatywy księdza Wacława Tomaszka, czeskiego proboszcza parafii w Czermnej. Budowę wspierał Leopold von Leslie. Choć sam budynek ukończono w 1784 roku, prace przy wystroju wnętrza trwały aż do 1804 roku.

Jak doszło do odkrycia szczątków?

W 1776 roku ksiądz Tomaszek zauważył w skarpie obok dzwonnicy ludzkie czaszki i kości. Do pomocy wezwał grabarza J. Langera oraz kościelnego J. Schmidta. Wspólnie zaczęli wydobywać szczątki zalegające płytko pod ziemią. Okazało się, że w rejonie Czermnej znajdują się tysiące kości ofiar konfliktów zbrojnych i epidemii.

Prawdopodobnie pochodziły one z czasu wojny trzydziestoletniej (1618–1648), wojny siedmioletniej (1756–1763) oraz epidemii cholery nawiedzających ziemię kłodzką w XVII i XVIII wieku. Duża część szczątków leżała na obszarze dzisiejszego cmentarza parafialnego. Kości bywały też wygrzebywane przez miejscowe psy, co dodatkowo skłoniło proboszcza do uporządkowania cmentarnego terenu.

Skąd pomysł na ossuarium?

Inspiracją dla księdza Tomaszka była podróż do Rzymu, a dokładnie wizyta w katakumbach w 1775 roku. Wstrząs, jakiego doznał podczas zwiedzania podziemnych cmentarzy, przerodził się w pomysł zbudowania kaplicy-ossuarium w Czermnej. Miała być ona miniaturową wersją rzymskich katakumb.

Tomaszek wraz z grabarzem Langerem przez blisko 20 lat zbierali szczątki w rejonie Kudowy, Dusznik i Polanicy. Kości i czaszki oczyszczano, wybielano i układano we wnętrzu. Obaj postanowili, aby po 20 latach od śmierci ich własne szczątki również spoczęły w tym miejscu. Ksiądz Tomaszek zmarł w 1804 roku, a jego czaszka do dziś znajduje się w kaplicy.

Co zobaczysz we wnętrzu?

Wnętrze kaplicy jest niewielkie, ale robi ogromne wrażenie. Ściany oraz sklepienie pokrywa około 3 tysięcy ciasno ułożonych, wybielonych czaszek i kości ludzkich. Pod podłogą znajduje się krypta, w której spoczywa dalsze 20–30 tysięcy szczątków. To pozostałości po ofiarach wojen oraz chorób zakaźnych z XVII i XVIII wieku.

Na ścianie głównej umieszczono skromny barokowy ołtarz z krucyfiksem. To na nim leżą wybrane czaszki o szczególnym znaczeniu – między innymi czaszka księdza Tomaszka, grabarza Langera, sołtysa Czermnej i jego żony. W ołtarzu wyeksponowano również kość udową mężczyzny o wzroście około 2 metrów oraz kość ze źle zrośniętym złamaniem.

Między warstwami kości przy ścianach stoją dwie drewniane rzeźby aniołów. Jeden trzyma trąbkę i łaciński napis „Powstańcie z martwych”, drugi wagę i napis „Pójdźcie pod sąd”. Całość uzupełniają liczne piszczele i czaszki układane warstwami – od podłogi aż po sklepienie.

Zwiedzanie – godziny otwarcia, bilety i zasady

Kaplicę można zwiedzać od wtorku do niedzieli. Wejście odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, w grupach liczących około 10 osób. Całe zwiedzanie trwa zazwyczaj 15–20 minut, a ostatnie wejście ma miejsce 15 minut przed zamknięciem. Jeśli w środku jest inna grupa, trzeba poczekać na swoją turę.

Kasa biletowa stoi naprzeciwko kaplicy. Gdy drzwi kasy są zamknięte, a obiekt powinien być otwarty, warto chwilę poczekać – osoba sprzedająca bilety może w tym czasie oprowadzać grupę wewnątrz.

Godziny otwarcia

Godziny zmieniają się w zależności od pory roku. Przed wizytą najlepiej sprawdzić aktualne informacje na stronie parafii św. Bartłomieja Apostoła.

Ceny biletów

Dochody ze sprzedaży biletów przeznaczane są na remonty i konserwację zabytku. Aktualne ceny warto potwierdzić w kasie biletowej, ale zwykle wyglądają następująco:

Zasady zwiedzania

Kaplica Czaszek to zabytek sakralny i zbiorowy grobowiec, dlatego obowiązują tu szczególne reguły:

• zakaz fotografowania i filmowania,
• nakaz zachowania ciszy,
• stosowny strój,
• traktowanie miejsca z szacunkiem,
• zwiedzanie wyłącznie z przewodnikiem.

Ciekawostki o Kaplicy Czaszek

Według rejestru zabytków nieruchomych województwa dolnośląskiego obiekt figuruje pod numerem 693 z 10 maja 1960 roku. Jest to także jedyne ossuarium w Polsce oraz jedna z trzech tego typu budowli w Europie. Podobne miejsca znajdują się w Rzymie i w czeskiej Kutnej Horze.

Przed wejściem stoi pomnik z trójjęzycznym napisem: „Ofiarom wojen ku upamiętnieniu, a żywym ku przestrodze 1914”. Napisy wykonano po niemiecku, czesku i polsku. Obok widnieje zabytkowa dzwonnica z 1603 roku, a nieco dalej replika całunu turyńskiego.

W kaplicy eksponowane są wyjątkowe czaszki: grabarza Langera, sołtysa Czermnej i jego żony, a także czaszka Tatara, co potwierdza jej anatomia. Jedna z kości udowych należała do mężczyzny o wzroście około 2 metrów, prawdopodobnie Szweda. Na czaszce sołtysa Martinca widać ślady kul – został rozstrzelany przez Prusaków za przeprowadzanie wojsk austriackich przez Błędne Skały podczas wojny siedmioletniej. Jego żona zginęła od ciosu ostrym narzędziem, próbując zasłonić męża własnym ciałem.

Ksiądz Tomaszek i grabarz Langer spoczywają w kaplicy zgodnie z własną wolą. Co roku w nocy z 14 na 15 sierpnia odprawiana jest tam msza święta za osoby pochowane w ossuarium oraz za zmarłych wskutek długich chorób i wypadków. Nie jest to zwykłe muzeum, ale miejsce modlitwy i pamięci o przemijaniu.