Świątynia Artemidy w Efezie – historia, opis, ciekawostki

Artemizjon w Efezie, czyli świątynia bogini Artemidy, był jednym z siedmiu cudów świata starożytnego i największą budowlą świata hellenistycznego, przewyższającą ateński Partenon. Jego ruiny znajdują się obecnie w pobliżu tureckiego miasta Selçuk. W artykule wyjaśniamy historię, architekturę i znaczenie tej wyjątkowej budowli.

Czym był Artemizjon w Efezie?

Artemizjon to świątynia poświęcona Artemidzie, greckiej bogini łowów, natury, kobiet i Księżyca. Najważniejszy ośrodek jej kultu w starożytności znajdował się w Efezie, greckiej polis położonej nad rzeką Kayster, na wybrzeżu Morza Jońskiego w Azji Mniejszej. To dzisiejsza Turcja. Efeska odmiana bogini łączyła cechy greckiej Artemidy z anatolijską boginią-matką Kybele, przez co miała wyjątkowy charakter opiekunki płodności, przyrody i cywilizacji.

Przed przybyciem greckich kolonistów miejsce to wiązało się z kultem Kybele. Po utożsamieniu obu bogiń Artemida stała się najważniejszą postacią panteonu jońskich miast. Co roku w maju w Efezie odbywały się trwające cały miesiąc uroczystości ku jej czci. Świątynia przyciągała pielgrzymów z różnych rejonów świata antycznego, a to z kolei napędzało lokalny handel i usługi.

Jak zmieniała się świątynia Artemidy?

Dzieje efeskiego sanktuarium obejmują kilka wyraźnych faz budowlanych, od skromnych obiektów drewnianych po monumentalną marmurową świątynię. Poniższe zestawienie pokazuje różnice między archaicznym a hellenistycznym Artemizjonem:

Co znajdowało się przed wielką świątynią?

Pierwsza grecka świątynia Artemidy powstała z drewna, prawdopodobnie na planie prostokąta, a w środku znajdowała się figura kultowa. Zbudowano ją około połowy VIII wieku p.n.e. i jako jedna z pierwszych świątyń greckich miała otaczającą ją kolumnadę. W VII wieku p.n.e. budowla została zniszczona przez powódź. Późniejsze wykopaliska ujawniły też istnienie trzech starszych obiektów kultowych: kamiennego ołtarza oraz dwóch małych świątyń typu naiskos, czyli niewielkich budowli z kolumnadą i frontonem.

Znalezione w najstarszych warstwach przedmioty ze złota i kości słoniowej datuje się na VII wiek p.n.e. Najpóźniejsza z tych budowli pochodzi z początku VI wieku p.n.e. Legenda wiąże założenie sanktuarium z królową Amazonek Otrere, a wojowniczki miały szukać w nim schronienia w chwilach kryzysu.

Jak powstał archaiczny Artemizjon?

W pierwszej połowie VI wieku p.n.e. Efez znajdował się pod wpływem Królestwa Lidii. To król Krezus zlecił budowę nowej, okazałej świątyni i przeznaczył na nią ogromne środki. Projekt przygotowali dwaj architekci z Krety – Chersifron i jego syn Metagenes. Do współpracy dołączył Teodoros z Samos, który miał doświadczenie w budowaniu na podmokłym terenie. Budowę rozpoczęto w 560 roku p.n.e., a jej ukończenie zajęło około 120 lat, chociaż świątynia była później wykańczana i upiększana.

Archaiczny Artemizjon zaprojektowano jako joński dipteros, czyli budowlę otoczoną podwójną kolumnadą. Stylobat, kamienna podstawa świątyni, mierzył 55,10 na 115,14 metra. Kolumny osiągały wysokość ok. 18–19 metrów, a ich liczba wynosiła od 117 do 127, w zależności od przekazu. W całości budowlę wykonano z marmuru. Sklepienie powstało z drewna cedrowego, a okazałe wrota z cyprysu ozdobiono złoceniami.

Jak wyglądała odbudowa po pożarze?

W 356 roku p.n.e. świątynię spalił szewc Herostrates. Chciał w ten sposób zdobyć nieśmiertelną sławę. Pożar zniszczył całą budowlę. Według tradycji doszło do tego w noc narodzin Aleksandra Wielkiego. Aleksander zaoferował pomoc finansową przy odbudowie, ale mieszkańcy Efezu odrzucili jego warunki, uznając, że bóg nie powinien stawiać świątyni drugiemu bogu.

Prace nad nowym Artemizjonem rozpoczęto w 334 roku p.n.e. i według części przekazów główna bryła była gotowa już w 323 roku p.n.e., inne źródła przesuwają zakończenie prac na 260 rok p.n.e. Projekt przygotowali Dejnokrates, Demetrios i Pajonios. Odbudowana świątynia stanęła na starych fundamentach, ale dodano 13-stopniową krepidomę. Kolumny były nieco niższe niż wcześniej – miały 17,65 metra wysokości.

Jak wyglądała architektura Artemizjonu?

Artemizjon uchodził za największą budowlę świata hellenistycznego i pierwszą monumentalną strukturę wzniesioną w całości z marmuru. Jego projekt łączył jońskie proporcje z niezwykle bogatą dekoracją rzeźbiarską. Efekt robił tak duże wrażenie, że świątynia stała się wzorem dla innych budowli typu dipteros w Azji Mniejszej.

Artemizjon był największą budowlą świata hellenistycznego, przewyższającą nawet ateński Partenon, i pierwszą monumentalną strukturą wzniesioną całkowicie z marmuru.

Z czego zbudowano świątynię i jak ją ozdobiono?

Do budowy archaicznego Artemizjonu wykorzystano kilka kosztownych materiałów:

• marmur na kolumny, ściany i elementy dekoracyjne,
• cedr libański na sklepienie,
• cyprys na okazałe wrota,
• złocenia zdobiące drewniane elementy,
• złoto, srebro, kość słoniowa i heban w późniejszym posągu kultowym.

Świątynię otaczała podwójna kolumnada, a elewacje frontowa i tylna miały po osiem kolumn, co określa się mianem oktastylosu. Wzdłuż boków ustawiono po dwadzieścia kolumn. Dolne części kolumn zdobiły płaskorzeźby, a przyczółek i fryz wypełniały sceny figuralne. Na narożnikach dachu stały rzeźby. Przy dekoracji pracowali najwybitniejsi artyści epoki, tacy jak Fidiasz, Poliklet i Kresilas.

W późniejszym okresie świątynię wzbogacały dary i kolejne rzeźby autorstwa Skopasa oraz Praksytelesa. W archaicznej budowli miał się też znajdować system ocieplania przypisywany Teodorosowi z Samos, co świadczy o zaawansowaniu technicznym całego przedsięwzięcia.

Co wyróżniało posąg Artemidy Efeskiej?

W pierwszym Artemizjonie stał posąg bogini wykonany z drewna cedrowego. Po odbudowie świątyni powstała nowa figura w technice chryzelefantyny – z użyciem złota, srebra, kości słoniowej, hebanu i czarnego kamienia. Oryginał nie zachował się, ale jego wygląd można odtworzyć na podstawie późniejszych kopii. Efeskie posągi przedstawiają Artemidę w sukni ozdobionej motywami miejskich wież, co podkreśla jej władzę nad cywilizacją. Wyobrażenia zwierząt symbolizują z kolei jej panowanie nad światem natury. Boginię nazywano też Pszczelą Boginią, a na monetach bitych w Efezie umieszczano wizerunek królowej pszczół.

Jakie znaczenie miała świątynia dla starożytnego świata?

Artemizjon pełnił nie tylko funkcję religijną, ale też finansową. Świątynia gromadziła pokaźne bogactwa, co czyniło z niej ważne centrum finansowe dla całego obszaru Lewantu. Szacunek okazywały mu kolejne dynastie hellenistyczne, między innymi Seleucydzi i Ptolemeusze. Efez czterokrotnie otrzymał miano neokoros, czyli „strażnika świątyni”. To wyróżnienie świadczy o prestiżu miasta i samego sanktuarium w świecie greckim.

W okresie rzymskim kult Artemidy, utożsamianej z Dianą, nadal był praktykowany. W Dziejach Apostolskich opisano zamieszki wywołane przez złotnika Demetriusza, który obawiał się spadku dochodów ze sprzedaży srebrnych miniaturek świątyni. Tłum przez dwie godziny wznosił okrzyk „Wielka Artemida Efeska!”. Ta scena dobrze pokazuje, jak mocno religia wiązała się z gospodarką miasta.

Kres świątyni przyniosły najazdy Gotów, które mocno naruszyły jej konstrukcję w III wieku n.e. Ostatecznie około 400 roku n.e. budowla została rozebrana przez chrześcijan. Kult antycznych bogów dobiegał wtedy końca, a po monumentalnym sanktuarium pozostały tylko nieliczne fragmenty.

Co dziś można zobaczyć po Artemizjonie?

Ruiny Artemizjonu znajdują się w zachodniej Turcji, niedaleko miasta Selçuk. Po świątyni zachowała się samotna, częściowo zniszczona kolumna oraz fundamenty ołtarza. Mimo skromnej formy miejsce to przyciąga osoby zainteresowane historią starożytną, bo pozwala zobaczyć pierwotną lokalizację jednego z siedmiu cudów świata.

Wstęp na teren ruin Artemizjonu jest bezpłatny, a pozostałości świątyni można oglądać codziennie od 8:30 do 17:30.

Kiedy odkryto ruiny Artemizjonu?

Po trwających 60 lat poszukiwaniach ruiny świątyni odnalazł w 1869 roku John Turtle Wood, kierujący ekspedycją sponsorowaną przez British Museum. Prace trwały do 1874 roku. Kolejny cykl wykopalisk prowadził David George Hogarth w latach 1904–1906. Udało się wtedy odsłonić fundamenty i ustalić chronologię kolejnych budowli. Znaleziska z tych prac trafiły do British Museum, gdzie utworzono tak zwaną salę efeską.

W latach 1896–1906 na terenie Artemizjonu pracowali również archeolodzy austriaccy. Odkryli między innymi ołtarz o kształcie podkowy oraz posąg rannej Amazonki. Te zabytki są dziś wystawione w Muzeum Efezu w Wiedniu. Odkrycie ołtarza w 1965 roku wymagało użycia pomp, ponieważ teren wykopalisk znajdował się poniżej poziomu wody.

Jak zaplanować wizytę na terenie ruin?

Pozostałości świątyni, oznaczone po turecku jako Artemis Tapınağı, są dostępne dla zwiedzających codziennie. Aby do nich dotrzeć, trzeba najpierw dojechać do Selçuku. Ruiny leżą przy bocznej uliczce odchodzącej od głównej drogi Dr. Sabri Yayla Bulvarı, w stronę starożytnego miasta Efez. Można dojść piechotą z centrum Selçuku. Warto też zobaczyć eksponaty związane z Artemidą w pobliskim Muzeum Efeskim. Przy okazji można zaplanować odwiedzenie:

• ruin starożytnego Efezu,
• Muzeum Efeskiego w Selçuku,
• bazyliki świętego Jana na wzgórzu Ayasoluk,
• pozostałości twierdzy na tym samym wzgórzu.