Latarnia morska na Faros – historia, opis, ciekawostki

Latarnia morska na Faros powstała około 280–279 roku p.n.e. na wyspie Faros u wejścia do portu w Aleksandrii i do dziś uchodzi za jeden z siedmiu cudów świata starożytnego. Z artykułu dowiesz się, kto ją zaprojektował, jak wyglądała, jaką pełniła funkcję i co doprowadziło do jej zniszczenia.

Kto i kiedy zbudował latarnię morską na Faros?

Budowla stanęła na przybrzeżnej wyspie Faros, leżącej przed wejściem do portu w Aleksandrii. Prace rozpoczęto na polecenie Ptolemeusza I, założyciela dynastii Lagidów, a ukończono już za rządów jego syna Ptolemeusza II. Starożytni autorzy wspominają, że pomysł budowy mógł wyjść nawet od Aleksandra Macedońskiego, jednak najwięcej danych wiąże realizację z architektem Sostratosem z Knidos.

Sostratos opracował plan obiektu i nadzorował prace, które trwały od około 14 do 20 lat. Uroczyste oddanie latarni do użytku nastąpiło w 279 roku p.n.e. Koszt całej inwestycji zamknął się w kwocie 800 talentów. Projektant zadbał też o własną sławę w sprytny sposób – na murach umieścił inskrypcję pod grubą warstwą tynku, który z wierzchu wychwalał władcę Egiptu.

Pod warstwą tynku Sostratos ukrył własną inskrypcję: „Sostratos, syn Deksyfanesa, poświęcił tę budowlę bogom ocalenia, w imieniu wszystkich tych, którzy żeglują po morzach”.

Jak wyglądała aleksandryjska latarnia morska?

Dokładny wygląd latarni nie jest znany, ponieważ współczesne rekonstrukcje opierają się przede wszystkim na opisach Strabona, Lukiana z Samosat i Pliniusza Starszego oraz na uproszczonym wizerunku z monety Ptolemeusza II. Wiadomo natomiast, że była to jedna z najwyższych konstrukcji swojego czasu. Rozbieżności w podawanej wysokości dobrze pokazuje zestawienie:

Jak wyglądały dolne kondygnacje?

Podstawę budowli tworzył kwadrat o boku 180 metrów. Na nim wznosił się prawdopodobnie jednokondygnacyjny pałac z czterema mniejszymi wieżami w narożnikach. Ze środkowej części wyrastała główna wieża o wysokości 70–80 metrów, lekko zwężająca się ku górze i zakończona blankami. Nad nią znajdowała się kolejna, węższa wieża o podobnej wysokości, ale mniejszej średnicy.

Co znajdowało się na szczycie?

Na drugiej wieży stała otwarta sala kolumnowa, w której nocą rozpalano ogień. Kolumny podtrzymywały piramidkowe zadaszenie, a całość wieńczył posąg Posejdona o wysokości około 7 metrów. Ogień był odbijany metalowymi lustrami, dzięki czemu jego światło docierało bardzo daleko.

Światło ogniska odbijane metalowymi lustrami było widoczne z odległości 300 stadionów, czyli około 55 kilometrów, i chroniło żeglarzy przed skałami oraz mieliznami.

Jakie materiały i urządzenia zastosowano?

Latarnię wzniesiono z bloków wapiennych, a zewnętrzne płaszczyzny obłożono płytami z białego, wypolerowanego marmuru. Na niższych kondygnacjach działała winda służąca do wciągania opału na górę. W bryle budowli znajdowała się też cysterna ze słodką wodą. Opał na szczyt dostarczano dodatkowo na grzbietach osłów oraz przy pomocy tragarzy. Opis obiektu sporządzony w XI wieku przez arabskiego geografa Abu Abd Allaha Muhammada Idrisiego zawiera wiele szczegółów technicznych na temat tej konstrukcji.

Jaką rolę pełniła latarnia w porcie w Aleksandrii?

Aleksandria w czasach hellenistycznych i rzymskich była największym portem Egiptu oraz jednym z najruchliwszych ośrodków handlowych w regionie Morza Śródziemnego. Podejście do portu sprawiało jednak żeglarzom sporo trudności, ponieważ okoliczne wody pełne były skał i mielizn. Wysoka wieża z ogniem ułatwiała nawigację i pomagała statkom bezpiecznie ustalić kurs.

Ogień rozpalany na otwartej sali kolumnowej po zmierzchu stanowił wyraźny punkt orientacyjny. Widziano go z dystansu szacowanego na 300 stadionów, czyli około 55 kilometrów. Taka widoczność miała ogromne znaczenie praktyczne dla jednostek zbliżających się do wybrzeża Egiptu, zwłaszcza nocą i przy ograniczonej przejrzystości powietrza.

Równie ważna była funkcja reprezentacyjna budowli. Latarnia symbolizowała potęgę Lagidów i prestiż Aleksandrii, którą w czasach helleńskich nazywano „Lampra kai lamprotate”, czyli „świetna i najświetniejsza”. Monumentalna konstrukcja podkreślała pozycję miasta jako jednego z najważniejszych ośrodków ówczesnego świata.

Jak doszło do zniszczenia latarni na Faros?

Latarnia przez stulecia ulegała stopniowej degradacji. Po raz pierwszy poważnie ucierpiała w czasie zdobycia Aleksandrii przez Juliusza Cezara, a później była naprawiana między innymi przez cesarzy Klaudiusza i Nerona. Trzęsienia ziemi w IV i X wieku naruszyły konstrukcję, a w IX wieku dolną część budowli zaadaptowano na meczet o nietypowej orientacji wzdłuż osi północ-południe.

Jakie trzęsienia ziemi zniszczyły latarnię?

W XIII i XIV wieku nastąpiła seria kataklizmów, które przypieczętowały los konstrukcji. Wstrząsy z lat 1261, 1303 i 1323 spowodowały poważne uszkodzenia, po których nie podjęto już odbudowy. Część przekazów jako rok ostatecznego zawalenia podaje 1326, inne wskazują na trzęsienie ziemi w 1375 roku. Ruiny przez kolejne dekady były stopniowo rozbierane przez okolicznych mieszkańców.

Co powstało na fundamentach latarni?

W 1477 lub 1480 roku sułtan Mameluków Kait Bej wzniósł na fundamentach latarni fort, wykorzystując elementy z jej ruin. Na miejscu dawnej budowli funkcjonuje dziś muzeum morskie. W 1962 roku włoski płetwonurek przypadkowo odkrył na dnie morza kolumny, które okazały się pochodzić z aleksandryjskiej latarni. Pozostałości konstrukcji spoczywają do dziś niedaleko wejścia do portu.

Ciekawostki o latarni morskiej na Faros

Wokół aleksandryjskiej latarni narosło kilka ciekawych faktów, które dobrze pokazują jej wyjątkowy charakter:

• Od nazwy wyspy Faros pochodzą słowa oznaczające latarnię morską w językach romańskich – między innymi francuskie phare, hiszpańskie faro oraz włoskie faro.
• W Taposiris Magna, miejscowości oddalonej o kilkadziesiąt kilometrów od Aleksandrii, zachowała się pomniejszona replika latarni z czasów Ptolemeusza II.
• Na monecie Ptolemeusza II przetrwał uproszczony wizerunek budowli z postacią na szczycie – to jedno z nielicznych starożytnych odwzorowań.
• Według legendy Ptolemeusz II zamknął w latarni 72 uczonych, aby niezależnie od siebie dokonali przekładu Starego Testamentu.
• Latarnia miała własną cysternę ze słodką wodą, a opał na szczyt wciągano windą oraz transportowano na grzbietach osłów.