Most na rzece Kwai – historia, opis filmu, ciekawostki

Most na rzece Kwai to nie tylko kultowy tytuł filmowy, ale przede wszystkim realna konstrukcja, wokół której rozegrała się jedna z najtragiczniejszych historii II wojny światowej. W artykule wyjaśniamy, co naprawdę wydarzyło się w Kanchanaburi, jak film Davida Leana przeinaczył fakty i co warto zobaczyć na miejscu. Podpowiadamy również, jak dotrzeć do słynnego mostu i jak zaplanować wycieczkę śladami Kolei Śmierci. Przeczytaj, zanim wyruszysz w podróż po Azji Południowo-Wschodniej.

Jak wygląda prawdziwa historia mostu na rzece Kwai?

Budowa linii kolejowej łączącej Bangkok z birmańskim Rangunem rozpoczęła się w 1942 roku i trwała zaledwie siedemnaście miesięcy. Japończycy, odcięci od morskich szlaków zaopatrzeniowych przez aliantów, potrzebowali lądowej drogi do planowanej inwazji na Indie. Wcześniej podobny projekt rozważali Anglicy, ale uznali go za barbarzyństwo ze względu na warunki klimatyczne i geograficzne. Japońska armia nie miała takich skrupułów.

Do pracy przymusowej skierowano 60 tysięcy alianckich jeńców wojennych oraz 200 tysięcy cywilnych robotników azjatyckich. Szlak, nazwany później Koleją Śmierci, pochłonął życie ponad 100 tysięcy osób. Najwięcej ofiar stanowili Azjaci – Malajowie, Birmańczycy, Filipińczycy oraz przedstawiciele innych narodowości rekrutowani w Singapurze. Śmierć zbierała żniwo przez choroby tropikalne, głód, tortury i wycieńczenie.

Nazwa rzeki również ma swoją historię. Rzeka, nad którą przebiega most, to tak naprawdę fragment Mae Klong, ale trasa kolei biegnie doliną rzeki Khwae Noi. Anglosascy żołnierze wymawiali tajskie słowo „khwae” jako „kwai”, co po tajsku oznacza wodnego bawoła. W 1960 roku oficjalnie przemianowano rzekę na River Kwai i pod tą nazwą funkcjonuje do dziś.

Czym różni się film od rzeczywistości?

Film „Most na rzece Kwai” w reżyserii Davida Leana trafił na ekrany kin w 1957 roku, czyli zaledwie piętnaście lat po opisanych wydarzeniach. Produkcja zdobyła siedem Oscarów, a w rolach głównych wystąpili Alec Guinness, William Holden i Jack Hawkins. Mimo ogromnego sukcesu komercyjnego i artystycznego, obraz w wielu miejscach odbiega od prawdy historycznej.

Fabuła i nagrody

Akcja filmu rozgrywa się w czasie II wojny światowej. Brytyjscy jeńcy wojenni pod dowództwem pułkownika Nicholsona mają zbudować most kolejowy na japońskie transporty. Początkowo Nicholson odmawia współpracy, powołując się na konwencję genewską, ale po brutalnych torturach zmienia zdanie i angażuje się w budowę, widząc w niej sposób na podniesienie morale podkomendnych. W tym samym czasie alianccy komandosi planują wysadzenie konstrukcji.

Produkcja kosztowała 3 000 000 dolarów, a zdjęcia powstawały nie w Tajlandii, lecz na Cejlonie. Scenografia do filmu zajęła aż osiem miesięcy i brało w niej udział 500 żołnierzy brytyjskich oraz 35 słoni. Mimo kontrowersji wokół rzetelności historycznej, film otrzymał również cztery nagrody BAFTA oraz trzy Złote Globy.

Błędy historyczne

Powieść Pierre’a Boulle’a, na której oparty jest film, wywołała protesty żyjących jeszcze świadków wydarzeń. Pisarz sam przebywał w japońskim obozie i znał realia, jednak jego dzieło zawiera liczne przeinaczenia. Krytycy zarzucali mu wręcz rasizm i fałszowanie faktów na rzecz dramaturgii.

Oto najważniejsze niezgodności między opowieścią filmową a faktami:

• Japońscy inżynierowie wojskowi byli oceniani przez aliantów bardzo wysoko – twierdzenie o ich niezdolności technicznej jest nieprawdziwe.
• Metoda biernego oporu opisana w filmie była w praktyce niemożliwa i skończyłaby się wymordowaniem jeńców.
• Żaden brytyjski dowódca nie kolaborował z Japończykami – postać pułkownika Nicholsona wzorowano na płk. Philipie Tooseyu, który sabotował budowę i dbał o podkomendnych.
• W rzeczywistości mosty zniszczono podczas nalotów bombowych, a nie w wyniku akcji komandosów.
• Komendant obozu nie nazywał się Saito; Saito to nazwisko zastępcy w randze starszego sierżanta, który według relacji starał się pomagać jeńcom.

Prawdziwe losy uczestników tych wydarzeń okazały się bardziej złożone. Pułkownik Toosey zeznawał po wojnie na korzyść sierżanta Saito, a obaj mężczyźni utrzymywali ze sobą kontakt. Saito potajemnie został chrześcijaninem.

Jak przebiegała budowa Kolei Śmierci?

Budowę realizowano równolegle z dwóch stron – jedna brygada pracowała po stronie birmańskiej, druga w Tajlandii. Jeńcy przedzierali się przez malaryczną dżunglę, zalewaną ciągłymi deszczami, w warunkach, które wyniszczały zdrowie w błyskawicznym tempie. Japończycy bezlitośnie poganiali robotników, a obozy jenieckie celowo lokowano obok składów amunicji i stanowisk przeciwlotniczych, aby zniechęcić aliantów do bombardowań.

Trasa kolei liczyła 415 kilometrów. Średnio na każdy kilometr toru przypadało 280 grobów. Padł co czwarty aliancki jeniec. Wśród ofiar znaleźli się także cywile, których liczbę szacuje się od 80 do 100 tysięcy. Ostatni odcinek budowy – przełamanie skalnej ściany na Przełęczy Ognia Piekielnego – kosztował życie ogromnej liczby ludzi.

Praca trwała dzień i noc. Wychudzone sylwetki jeńców, widoczne w świetle lamp zawieszonych na skałach, wyglądały jak duchy. Tyrali po osiemnaście godzin na dobę, śpiąc w bambusowych szałasach. Ich podstawowym narzędziem był kilof. Skała ustąpiła dopiero po sześciu tygodniach nieustannego wysiłku.

Na każdy kilometr Kolei Śmierci przypadało średnio 280 grobów.

Co zobaczyć w Kanchanaburi i okolicy?

Miasteczko Kanchanaburi, położone w widłach rzek Khwae Noi i Mae Klong, stało się ważnym punktem na turystycznej mapie Tajlandii. Dziś przyciąga podróżnych z całego świata, choć jego historia pozostaje bolesna. Warto zwrócić uwagę na miejsca pamięci, które przypominają o tragedii sprzed ponad siedemdziesięciu lat.

Cmentarze wojenne

Niedaleko mostu znajduje się cmentarz wojenny, którym opiekuje się Komisja Grobów Wojennych Wspólnoty Brytyjskiej. Nagrobki są bardzo skromne – płyta z inicjałami, nazwiskiem, stopniem i wiekiem zmarłego. Na niektórych znajdują się krótkie noty pożegnalne od bliskich. Najsmutniejsze są groby oznaczone napisem „znany tylko Bogu”.

Średnia wieku pochowanych żołnierzy to zaledwie trzydzieści lat. Osoby po czterdziestce należały do rzadkości. Obok każdego nagrobka rośnie ozdobny krzew lub kwiat, a trawa jest starannie przystrzyżona. Drugi cmentarz mieści się w wiosce Chung Kai, kilka kilometrów od mostu, i spoczywa na nim 1700 Brytyjczyków oraz Holendrów.

Muzeum i przejażdżka pociągiem

Muzeum Kolei Tajsko-Birmańskiej w Kanchanaburi to nowoczesna, interaktywna placówka. W zaciemnionych pomieszczeniach prezentowane są plansze, makiety, dioramy, fotografie, dokumenty oraz przedmioty codziennego użytku należące do jeńców. Ekspozycję uzupełnia sugestywna rzeźba przedstawiająca wyczerpanych pracą ludzi.

Wciąż czynna linia kolejowa prowadzi przez słynny most oraz malowniczy odcinek wzdłuż rzeki. Pociąg porusza się wolno, a turyści mają okazję podziwiać widoki na dżunglę i brunatne wody. Należy jednak pamiętać, że tory ułożono na wąskich podkładach, a konstrukcja w niektórych miejscach wygląda na bardzo delikatną.

Podczas podróży warto zwrócić uwagę na:

• stację River Kwai Bridge, obok której stoją dwie zabytkowe lokomotywy i pokiereszowana ciężarówka na szynach,
• jaskinię Krasae ze świętym posągiem Buddy,
• odcinek torów przebiegający wydrążonymi w skale tunelami,
• ruiny dawnego drewnianego mostu, którego resztki wystają z wody.

Jak zaplanować wycieczkę nad rzekę Kwai?

Wycieczkę z Bangkoku do Kanchanaburi można odbyć w jeden dzień. Odległość wynosi nieco ponad 120 kilometrów, a podróż pociągiem trwa około 2,5 godziny. Autobusy rejsowe zatrzymują się po drodze w mieście Nakhon Pathom, gdzie znajduje się stupa wysoka na 125 metrów oraz najstarsza świątynia w Tajlandii.

Transport i nocleg

Do wyboru pozostaje pociąg, autobus lub wynajęty samochód. Tajskie rozkłady jazdy bywają umowne, więc podróżując koleją, warto zarezerwować sobie zapas czasu. W okolicy mostu znajdują się liczne restauracje i bary, a turyści mogą przenocować w hotelach w Kanchanaburi lub w pływających obiektach na rzece.

Bilet na zwykły pociąg jest tani, ale podróż może być długa i męcząca. Dla wygody wielu podróżnych decyduje się na zorganizowane wycieczki, które łączą wizytę na moście z rejsem po rzece, spacerem po pływającym targu Damnoen Saduak lub wizytą w Parku Narodowym Erewan. Najdroższe opcje obejmują rejsy stylizowanymi statkami rzecznymi w cenie od 2300 dolarów za sześć dni.

Prawdziwy most na rzece Kwai został odbudowany po wojnie – stalowa konstrukcja składa się z elementów sprowadzonych przez Japończyków z Jawy.

W okolicy mostu stoją dwie zabytkowe lokomotywy oraz ciężarówka na szynach – eksponaty na świeżym powietrzu tuż obok stacji kolejowej River Kwai Bridge. Wieczorem najbliższe otoczenie zmienia charakter i staje się placem targowym połączonym z nadrzeczną jadłodajnią. Turyści przechadzają się po moście, a gdy nadjeżdża pociąg, szybko chronią się na jednym z bocznych balkoników.