Najstarsze miasto w Polsce – które z nich zasługuje na ten tytuł?

Za najstarsze miasto w Polsce w rozumieniu praw miejskich uznaje się Złotoryję, która uzyskała je przed 1211 rokiem z rąk Henryka Brodatego. Jeśli jednak spojrzymy na wzmianki kronikarskie, to najczęściej pada nazwa Kalisz, a archeolodzy dodają do tej listy Biskupin. Które z tych miejsc faktycznie zasługuje na miano najstarszego miasta? W naszym artykule wyjaśniamy różnice między kryteriami prawnymi, historycznymi i archeologicznymi.

Jak definiujemy najstarsze miasto w Polsce?

W potocznym rozumieniu miasto kojarzy się z dużą zabudową, rynkiem i mieszkańcami utrzymującymi się z handlu lub rzemiosła. Encyklopedia PWN opisuje je jako skupisko ludzkie o zagęszczonej zabudowie i zróżnicowanej strukturze społecznej, gdzie większość ludzi pracuje poza rolnictwem. Taka definicja pozwala spojrzeć wstecz znacznie dalej niż do średniowiecza, gdyż już tysiące lat temu powstawały osady spełniające część tych warunków.

Ważnym momentem w historii miast na ziemiach polskich było wprowadzenie aktów lokacyjnych. Dokumenty te nadawały danej osadzie prawa miejskie, wyodrębniając ją spod prawa ziemskiego. Najpowszechniejsze stały się lokacje na prawie magdeburskim i lubeckim, które napływały wraz z osadnikami z Zachodu. Na tej podstawie historycy tworzą rankingi najstarszych miast, uznając datę nadania praw za oficjalny początek istnienia miasta.

Warto pamiętać, że zanim pojawiły się formalne prawa miejskie, istniały grody i podgrodzia. Niektóre z nich, jak Kraków czy Wolin, osiągały rozmiary i funkcje zbliżone do późniejszych miast. Dlatego odpowiedź na pytanie o najstarsze miasto w Polsce zależy od przyjętego kryterium: prawnego, kronikarskiego lub archeologicznego.

Za najstarsze miasto w Polsce w rozumieniu aktu lokacyjnego uznaje się Złotoryję, która otrzymała prawa miejskie przed 1211 rokiem.

Złotoryja – oficjalnie najstarsze miasto według prawa

Złotoryja leży w północnej części Pogórza Kaczawskiego, a jej starówka wznosi się wysoko nad doliną rzeki Kaczawy. Początki osady sięgają przełomu XII i XIII wieku, kiedy to zaczęli tu osiedlać się górnicy wydobywający złoto z osadów rzecznych. To właśnie od tego kruszcu miejscowość wzięła swoją nazwę – pierwotnie nazywano ją Aurum, co po łacinie oznacza złoto.

Najważniejszym wydarzeniem w historii Złotoryi było nadanie jej praw miejskich przez księcia Henryka Brodatego. Dokument z 1211 roku jest najstarszym znanym przypadkiem nadania praw miejskich na Śląsku i jednocześnie w granicach dzisiejszej Polski. Część badaczy przyjmuje, że lokacja mogła nastąpić nawet przed tą datą, dlatego w zestawieniach pojawia się zapis „przed 1211”.

Jakie zabytki warto zobaczyć w Złotoryi?

Znakiem rozpoznawczym miasta są liczne nawiązania do górniczych tradycji. Co roku odbywają się tu krajowe i międzynarodowe zawody w płukaniu złota. Oprócz tego turystów przyciąga kilka cennych obiektów historycznych:

• wydłużony Rynek rozdzielony blokiem ratuszowym na dwie części,
• Fontanna Delfina z 1604 roku na Rynku Górnym,
• neorenesansowy ratusz z lat 1843–1852,
• Baszta Kowalska o wysokości 22,5 m – jedyna ocalała z średniowiecznych obwarowań,
• Kopalnia Złota „Aurelia” z głównym korytarzem o długości około 100 m.

Obiekty sakralne Złotoryi

W Złotoryi znajduje się kilka zabytkowych świątyń. Najcenniejszym obiektem jest kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny, którego budowę rozpoczęto w pierwszej połowie XIII wieku. Świątynia ma formę trójnawowej budowli o długości blisko 50 m, z nawą główną wysoką na 14,6 m. W jej wnętrzu znajdują się między innymi renesansowa ambona, barokowy ołtarz główny i XVII-wieczne empory.

Drugim ważnym kościołem jest barokowa świątynia św. Jadwigi, położona przy dawnym klasztorze franciszkanów. Na uwagę zasługuje także kościół św. Mikołaja na Górze Mikołaja, którego obecna forma pochodzi z XIV wieku. Z wieży wschodniej kościoła NMP, liczącej 63 m wysokości, rozciąga się widok na okolicę.

Kalisz – dlaczego uchodzi za najstarsze miasto w kronikach?

Kalisz to najczęściej wymieniane miasto w dyskusjach o najstarszym ośrodku miejskim w Polsce. Swój status zawdzięcza przede wszystkim wzmiance u Klaudiusza Ptolemeusza, greckiego geografa działającego w Aleksandrii w II wieku n.e. Na swojej mapie Germanii umieścił on nazwę Calisia, którą wielu badaczy utożsamia właśnie z dzisiejszym Kaliszem. Miasto leżało wtedy na trasie Bursztynowego Szlaku.

Problem polega na tym, że starożytne mapy nie były dokładne, a położenie Calisii może wskazywać na zupełnie inną okolicę. Do dziś nie znaleziono w samym Kaliszu dowodów archeologicznych, które potwierdziłyby istnienie osady w tamtym okresie. Z kolei okolica obfituje w znaleziska rzymskie, co sugeruje, że szlak handlowy rzeczywiście tędy przebiegał.

Jan Długosz w XV wieku nazwał Kalisz najstarszym miastem polskim, a jego opinię przez długi czas przyjmowano jako pewnik.

Czy nazwa Calisia naprawdę odnosi się do Kalisza?

Wątpliwości budzi również sama nazwa. Językoznawcy, w tym prof. Tadeusz Miodek, tłumaczą, że Kalisz wywodzi się nie od Calisia, lecz od prasłowiańskiego słowa kał lub kal, oznaczającego bagno. Takie źródłosłów pasowałby do podmokłego terenu, na którym powstała osada. Mimo to w 1960 roku uroczyście obchodzono 1800-lecie Kalisza, przyjmując symboliczny rok 160 n.e. jako datę narodzin miasta.

Niezależnie od sporów o starożytną metrykę, Kalisz bez wątpienia rozwijał się jako gród co najmniej od IX wieku. W miejscu zwanym Zawodzie istniał silny ośrodek piastowski, a prawa miejskie miasto otrzymało pomiędzy 1253 a 1260 rokiem z rąk Bolesława Pobożnego. Przywilej odnowił w 1282 roku książę Przemysł II.

Biskupin i grody słowiańskie – czy to miasta sprzed ery lokacji?

Jeśli odrzucimy kryterium aktu lokacyjnego i spojrzymy na ślady osadnictwa o charakterze miejskim, to najstarszym ośrodkiem na ziemiach polskich okaże się Biskupin. Osadę tę odkryto przypadkowo w 1933 roku, gdy poziom wód Jeziora Biskupińskiego znacząco się obniżył. Badania drewnianych bali wykazały, że dęby użyte do budowy grodu ścięto w 748 roku p.n.e..

Biskupin wiązany jest z kulturą łużycką, która wówczas dominowała na większości obszaru dzisiejszej Polski. Osada posiadała zwartą zabudowę, ulice i umocnienia, co nadaje jej cechy protomiejskie. Jednak formalnie nigdy nie była miastem w rozumieniu średniowiecznego prawa.

Wolin i Kraków jako protomiasta

W okresie wczesnego średniowiecza na ziemiach polskich istniało kilka grodów o funkcjach miejskich. Gall Anonim, kronikarz z przełomu XI i XII wieku, wymienił sześć „głównych siedzib Królestwa”: Gniezno, Poznań, Wrocław, Sandomierz, Kraków i Płock. Używał wobec nich określeń civitas lub urbs, co można tłumaczyć jako miasto.

Szczególnie interesującym przypadkiem jest Wolin, którego rozkwit trwał od X do połowy XI wieku. Niektórzy badacze szacują, że ludność tego ośrodka mogła sięgać nawet 10 tysięcy mieszkańców. Wolin był znany z dalekosiężnego handlu i opisywany w źródłach germańskich oraz skandynawskich. Kraków natomiast już w XII wieku wyróżniał się nagromadzeniem kamiennego budownictwa romańskiego, konkurując z czeską Pragą.

Zestawienie najstarszych lokacji miejskich w XIII wieku

Opierając się na datach wystawienia aktów lokacyjnych, można ułożyć listę pierwszych miast w Polsce. Większość z nich znajduje się na Śląsku, co wynika z najwcześniejszego napływu osadników i przyjęcia prawa niemieckiego przez książąt piastowskich. Poniższa tabela przedstawia dziesięć najstarszych lokacji:

Niektóre daty poprzedza słowo „przed”, co oznacza, że osada mogła otrzymać prawa wcześniej, ale zachowane dokumenty nie pozwalają na dokładne ustalenie roku. W przypadku Złotoryi pojawia się również data 1211, traktowana jako najstarszy udokumentowany przypadek nadania praw miejskich na Śląsku.